سخنى با آزاد فكران دربارهء خداوند در اينكه جهان كنونى مبدئى و ابتدائى دارد و از آغاز به اين صورت كنونى نبوده اختلافى نيست ، الهى و مادى هر دو مىدانند كه جهان از ابتدا به اين صورت نبوده و با حركت در مسير كمال به صورت كنونى در آمده تا بعداً چه شود . صحبت اين است كه در اين مسير كمال آيا ماده‌ى اوليه جهان همه كاره است ، هم محرك و هم متحرك ، همچون ماشينى خودكار كه به فرض حتى نيازى به زدن كليد هم نداشته باشد ؟ يا نيازى به محرك دارد ، كسى كه آن را به حركت در آورد ؟ به تعبيرى ديگر خدائى كه از آن سخن مىگوئيم جسمى مادى يا مادهء اوليهء همهء اجسام است چنان كه ماترياليستها و دهريون قديم مىگفته‌اند . يا موجودى است مجرد از ماده كه ماده را ايجاد كرده و به حركت در آورده است . به تعبير سوم - مبدأ نخستين جهان موجودى بى شعور است كه تدريجاً راه كمال يافته و شعور پيدا كرده ؟ يا موجودى با شعور است كه جهان با